ساخت راهآهن دسترسی سریع و امن به مناطق دیگر را برای مسافران امکانپذیر میکند و مسیرهای جدیدی را برای باربری و حمل و نقل کالا در را اختیار بازرگانان و فعالان اقتصادی قرار میدهد. از آن جایی که توسعه خطوط ریلی منجر به پیشرفتهای اقتصادی و صنعتی میشود میتوان آغاز ساخت راه آهن در ایران را اولین قدم برای مدرنسازی کشور دانست.
اولین خط ریلی ایران در سال ۱۲۶۱ در شمال کشور احداث شد. در حال حاضر ایران در مجموع حدود ۱۲ هزار کیلومتر مسیر ریلی دارد و سالانه حدود ۳۰ میلیون ایرانی با خرید بلیط قطار بین ۱۹ ناحیه ریلی مختلف تردد میکنند. اگر میخواهید درباره تاریخچه راهآهن ایران، جزئیات پروژه بزرگ راه آهن سراسری ایران و وضعیت خطوط ریلی ایران در حال حاضر بیشتر بدانید، ادامه این مطلب را دنبال کنید.
دوران قاجار و اولین خطوط ریلی ایران
اولین خطوط ریلی ایران در زمان قاجار ساخته شدند. در دوران صدارات امیرکبیر اولین راه آهن ایران بین شهر رشت و بندر انزلی و بندر پیربازار احداث شد. این مسیر ریلی در حال حاضر متروکه شده و تنها بقایای آن به جا مانده است. دومین خط ریلی ایران راه آهن تهران-آمل بود که ساخت آن با اخذ امتیاز راه آهن محمود آباد توسط یکی از تجار سرشناس ایران به نام «حاج محمد حسین امینالضرب» کلید خورد و تا سال ۱۲۶۵ ادامه داش؛. اما این خط ریلی هم علی رغم هزینه بسیار به دلیل نفوذ سیاست بیگانگان متوقف شد و به مرور زمان از بین رفت.
یکی دیگر از خطوط ریلی ساخته شده در دوران قاجار راه آهن تهران-ری بود که در سال ۱۲۶۱ احداث شد. امتیاز این خط راه آهن به یک شرکت بلژیکی و مهندسی فرانسوی به نام «موسیو بواتال» تعلق داشت. اولین راه آهن تهران-ری با وجود صرف تلاش و هزینه فراوان، به دلیل امتناع مردم از سفر با قطار مورد بیتوجهی قرار گرفت و به مرور از بین رفت.
حدود ۳۰ سال بعد از کلید خوردن پروژههای ناموفق راه آهن ایران، دو خط راه آهن جلفا به تبریز و صوفیان به بندر شرفخانه، در پایان جنگ جهانی اول احداث شدند. چهار سال بعد از این اقدام و در سال ۱۲۹۵ خط ریلی جلفا به تبریز افتتاح شد که از زمان بهرهبرداری تا همین امروز مورد استفاده مسافران قرار گرفته است.
راه آهن سراسری ایران
خط ریلی میرجاوه-زاهدان آخرین راه آهن تأسیس شده در دوران قاجار بود که در سال ۱۲۹۸ به بهرهبرداری رسید. با روی کارآمدن پهلوی تلاشها برای احداث مسیر اتصال این خط ریلی به مشهد آغاز شد و با مطرح شدن احداث راه آهن سراسری ایران در مجلس ادامه یافت.
پیشنهاد تأسیس راه آهن سراسری ایران از بندر ترکمن تا بندر شاهپور یا بندر امام خمینی سابق، ۲۰ سال قبل از صدرات «دکتر محمد مصدق» یعنی در سال ۱۳۸۶ توسط «صنیعالدوله» رئیس وقت مجلس ایران مطرح شد. این طرح تا زمان افزایش نفوذ و استعمار انگلیس بلاتکلیف ماند اما در سال ۱۳۰۴ مجدداً توسط «مخبرالسلطنه» برادر صنیعالدوله که از وزراء وقت کشور بود مطرح شد. اگرچه این طرح موافقان زیادی در مجلس داشت اما دکتر محمد مصدق با شرح دلایلی از جمله احتمال تهاجم انگلیس از طریق این سامانه ریلی، عدم کفایت بودجه ایران برای احداث راه آهن سراسری و وجود اولویتهای دیگر مانند تأسیس کارخانه قند به منظور جلوگیری از خروج ارز از کشور، به طور جدی با آن مخالفت کرد.
پس از بحث و جدلهای فراوان بالأخره پروژه راه آهن سراسری ایران به تأیید مجلس رسید و در تاریخ ۲۳ مهر سال ۱۳۰۶ کلنگ آن به دست رضاشاه پهلوی زده شد. راه آهن سراسری ایران طی مدت ۱۱ سال توسط شرکتهایی از کشورهای غربی مختلف از جمله آمریکا، آلمان و دانمارک ساخته شد. احداث این راه آهن درست مطابق پیشنهاداتی که صنیعالدوله ۲۰ سال پیش از آغاز پروژه پیش رفت و در نتیجه آن بندر ترکمن در شمال کشور و بندر شاهپور در حاشیه خلیج فارس با مسیر ریلی به هم متصل شدند.
راه آهن سراسری ایران ۱۳۴۰ کیلومتر طول دارد و در مسیر آن بیش از ۴۰۰۰ پل ساخت شده است. پل ورسک در سوادکوه مازندران معروفترین پل راه آهن سراسری ایران و زیباترین خط ریلی شمال به جنوب است که به عنوان یک جاذبه گردشگری شناخته میشود. رشت، ساری و قائمشهر مهمترین شهرهای شمالی کشور هستند که در مسیر راه آهن سراسری ایران قرار دارند.
در مسیر راه آهن سراسری ایران بیش از ۲۰۰ تونل احداث شده است که اغلب آنها در نواحی کوهستانی البرز و زاگرس و در مسیر شهرهایی مثل فیروزکوه، خرم آباد، درود، اندیمشک و اهواز قرار دارند. این راه آهن عنوان طولانیترین راه آهن جهان را به خود اختصاص داده و نام آن در فهرست آثار ملی ایران و میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. راهآهن سراسری ایران به مدت بیش از یک قرن مورد استفادع قرار گرفته و تأثیر قابل توجهی در توسعه صنعتی و اقتصادی ایران داشته است.
نقطه عطف: راهآهن سراسری ایران
با روی کار آمدن پهلوی، طرح احداث راهآهن سراسری ایران در دستور کار دولت قرار گرفت. این پروژه عظیم، که از سال ۱۳۰۶ تا ۱۳۱۷ ادامه داشت، با همکاری شرکتهایی از آلمان، آمریکا و دانمارک اجرا شد. مسیر راهآهن سراسری کشور از بندر ترکمن در شمال تا بندر شاهپور (امام خمینی فعلی) در جنوب امتداد یافت و نقش حیاتی در اتصال جغرافیایی و اقتصادی مناطق مختلف ایران ایفا کرد.
از جمله مهمترین نمادهای این خط ریلی، پل ورسک در سوادکوه است که امروزه نیز بهعنوان یکی از جاذبههای گردشگری ایران شناخته میشود
ساخت راه آهن در ایران پس از انقلاب ۵۷
ساخت راه آهن به دلیل اهمیت زیاد در حمل و نقل بار و مسافر و حرکت کشور به سوی مدرنیته و توسعه سیاسی، نظامی، صنعتی و اقتصادی بعد از انقلاب اسلامی هم مورد توجه قرار گرفت؛ به طوری که از سال ۱۳۵۷ تاکنون طول مسیرهای ریلی ایران به از حدود ۴هزار کیلومتر به حدود ۱۲ هزار کیلومتر رسیده است.
ایران در حال حاضر دارای ۱۹ ناحیه ریلی و ۴۹۷ ایستگاه قطار است و حدود ۳۵۰۰ کیلومتر مسیر ریلی جدید نیز در کشور در حال ساخت هستند. احداث راهآهن در آینده نیز ادامه خواهد یافت و افزودن ۶۳۰۰ کیلومتر خط ریلی دیگر به مسیرهای ریلی کشور از برنامههای آینده دولت است.
کلام آخر
حدود ۱۴۰ سال از تأسیس نخستین خط ریلی در ایران میگذرد و در این مدت خطوط ریلی زیادی احداث شدند که بهرهبرداری از آنها توسعه صنعتی و اقتصادی کشور را در پی داشت. بهرهبرداری از پروژه راه آهن سراسری ایران در طی ۱۰۰ سال گذشته نقطه عطف و بزرگترین قدم برای مدرنسازی کشور بود.
با توجه به اهمیت ساخت راه آهن بعد از انقلاب اسلامی تمامی ایدهها و تلاشها برای تکمیل پروژه راه آهن سراسری ایران و افزایش مسیرهای ریلی به کار گرفته شد و در حال حاضر تمام مراکز استانها و اغلب شهرستانهای کشور از طریق خطوط ریلی به یکدیگر اتصال دارند.
